Wie ooit als kind een oud limonadeflesje met een glazen knikker in handen kreeg, herinnert zich vast de verwondering – en misschien ook de frustratie – bij het proberen los te krijgen van die mysterieuze bol. In Lebbeke en omgeving kennen we ze als ‘kogelflesjes’. Maar achter deze eenvoudige fles schuilt een verrassend rijk verhaal van innovatie, vakmanschap en lokaal erfgoed.
Wat is een kogelfles?
Het kogelflesje, internationaal bekend als de Codd bottle, werd in 1872 gepatenteerd door de Engelsman Hiram Codd. Zijn uitvinding bood een slimme oplossing voor een hardnekkig probleem: hoe bewaar je koolzuurhoudende dranken zoals limonade of soda zonder dat het gas ontsnapt?
In plaats van een klassieke kurk gebruikte Codd een glazen knikker in de flessenhals. Door de druk van het koolzuur werd deze knikker tegen een rubberen ring gedrukt, waardoor de fles luchtdicht werd afgesloten. Simpel, doeltreffend en revolutionair voor zijn tijd.
Van Engeland naar het vasteland
De Codd-fles kende vooral in Engeland een enorm succes en werd tussen 1880 en 1920 op grote schaal gebruikt door brouwerijen en limonadefabrikanten. Miljoenen exemplaren verlieten de glasfabrieken en vonden hun weg naar cafés, winkels en huiskamers – ook op het Europese vasteland.
De flessen waren zwaar, stevig en herbruikbaar. Ze werden handmatig geblazen uit licht- of donkergroen glas en vaak voorzien van reliëfopschriften met de naam van de brouwerij of handelaar. Dat maakt elk exemplaar vandaag uniek én geliefd bij verzamelaars.
Kogelflesjes in Lebbeke
Ook in Lebbeke werden kogelflesjes gebruikt, onder meer door lokale brouwerijen die naast bier ook limonade produceerden. Een mooi voorbeeld zijn de flessen van Brouwerij Du Bois (Dubois), actief vanaf het einde van de 19e eeuw.
Van deze Lebbeekse kogelflesjes zijn vandaag nog slechts enkele exemplaren bewaard gebleven. Ze dragen in het glas meegeblazen opschriften zoals:
DU BOIS – HAEMS – LEBBEKE
Vermelding van invoerder en herkomst: PONTY & Co – Brussels / Made in England
Dit wijst erop dat de flessen in Engeland werden vervaardigd en lokaal hergebruikt – een courante praktijk in die tijd.
Gebruik, hergebruik en… jeugdherinneringen
Na consumptie werden de flessen teruggebracht, opnieuw gevuld en hergebruikt. De knikker werd bij het openen met de duim naar beneden gedrukt, waarbij een deel van het koolzuur ontsnapte.
Voor kinderen hadden lege kogelflesjes echter een heel andere aantrekkingskracht. De glazen knikker was een begeerd speelgoed en menig flesje werd stukgeslagen om die eruit te halen. Hierdoor zijn intacte exemplaren vandaag zeldzaam.
Het einde van het kogelflesje
Met de uitvinding van de kroonkurk in de jaren 1930 raakte het kogelflesje snel in onbruik. Goedkopere, lichtere flessen en eenvoudiger sluitingen namen het over. Tijdens de Tweede Wereldoorlog verdwenen bovendien veel glazen flessen door schaarste en hergebruik.
Wat bleef, zijn tastbare herinneringen aan een tijd waarin vakmanschap, hergebruik en inventiviteit centraal stonden.
Een klein flesje, een groot verhaal
De Lebbeekse kogelflesjes zijn vandaag meer dan oude gebruiksvoorwerpen. Ze vertellen een verhaal van internationale innovatie, lokale nijverheid en jeugdherinneringen. Een stukje bruisende geschiedenis, letterlijk én figuurlijk.